Odleżyny

Odleżyna powstaje w wyniku ucisku skóry i tkanek miękkich między kością a podłożem – najczęściej materacem lub siedziskiem. Ucisk ogranicza przepływ krwi i odpływ chłonki, w efekcie czego komórki są niedostatecznie zaopatrywane w tlen i substancje odżywcze. Kluczowe znaczenie ma nie tylko wielkość siły nacisku, lecz także czas jej działania oraz indywidualna odporność tkanek na uszkodzenie.

Istotną rolę odgrywają również siły ścinające, które pojawiają się między innymi wówczas, gdy pacjent zsuwa się w łóżku z uniesionym wezgłowiem. Skóra pozostaje wtedy względnie nieruchoma względem prześcieradła, podczas gdy głębiej położone tkanki przemieszczają się wraz ze szkieletem, co prowadzi do odkształcenia naczyń krwionośnych i komórek. Tarcie z kolei uszkadza powierzchnię naskórka i zmniejsza jego odporność mechaniczną. Proces chorobowy może rozwijać się zarówno od powierzchni skóry w głąb tkanek, jak i odwrotnie – rozpoczynać się w tkankach głębokich i dopiero z czasem stawać się widoczny na powierzchni.

Gdzie najczęściej pojawiają się odleżyny?

Lokalizacja zmian zależy od przyjmowanej przez pacjenta pozycji ciała. U osób leżących na plecach szczególnie narażone są:

• okolica kości krzyżowej,
• pięty,
• łokcie,
• łopatki,
• potylica,

natomiast przy pozycji bocznej:

• biodra,
• kostki,
• kolana,
• barki, uszy.

U pacjentów pozostających w pozycji siedzącej zmiany rozwijają się najczęściej na pośladkach, nad guzami kulszowymi oraz w okolicy krzyżowej.

Odleżyny mogą powstawać także pod maską, kołnierzem ortopedycznym, opatrunkiem gipsowym, stabilizatorem lub przewodem pozostawionym pod ciałem – z tego względu skóra znajdująca się pod sprzętem medycznym wymaga regularnej kontroli.

Kto jest szczególnie narażony na odleżyny?

Podstawowym czynnikiem ryzyka jest brak możliwości samodzielnej zmiany pozycji ciała, występujący między innymi po udarze, urazie rdzenia kręgowego, zabiegu operacyjnym lub złamaniu. Ryzyko zwiększają ponadto zaburzenia czucia, ponieważ pacjent może nie odczuwać bólu ostrzegającego przed nadmiernym uciskiem.

Do pozostałych czynników sprzyjających powstawaniu odleżyn należą:

• podeszły wiek i związana z nim zwiększona kruchość skóry,
• niedożywienie,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• niedostateczne nawodnienie organizmu,
• nietrzymanie moczu lub stolca prowadzące do zawilgocenia skóry,
• cukrzyca,
• choroby naczyń,
• niedokrwistość,
• zaburzenia procesów gojenia,
• zaburzenia świadomości,
• stany gorączkowe,
• obrzęki,
• choroby wpływające niekorzystnie na regenerację tkanek.

Ryzyko należy oceniać indywidualnie. W placówkach medycznych stosuje się w tym celu między innymi skale Norton, Braden lub Waterlow, przy czym uzyskany wynik nie zastępuje bezpośredniego badania skóry i kompleksowej oceny stanu pacjenta.

Jak wyglądają odleżyny? Stopnie zaawansowania

Pierwszym sygnałem ostrzegawczym bywa zaczerwienienie, które nie ustępuje po odciążeniu i nie blednie pod delikatnym uciskiem. Zmieniony obszar może być cieplejszy bądź chłodniejszy, twardszy, obrzęknięty lub bolesny. U pacjentów o ciemniejszym kolorycie skóry zmiana zabarwienia bywa trudniej zauważalna, dlatego ocena powinna uwzględniać dodatkowo temperaturę, konsystencję tkanek oraz miejscową bolesność.

Zgodnie z klasyfikacją EPUAP/NPIAP/PPPIA wyróżnia się cztery podstawowe stopnie zaawansowania oraz dwie postacie dodatkowe:

• stopień I – skóra pozostaje nieuszkodzona, jednak stwierdza się nieblednący rumień lub utrzymującą się zmianę zabarwienia;
• stopień II – dochodzi do częściowej utraty grubości skóry; obserwuje się płytką ranę o różowym lub czerwonym dnie albo obecność pęcherza;
• stopień III – uszkodzenie obejmuje pełną grubość skóry i może odsłaniać tkankę tłuszczową; mogą występować kieszenie i tunele, natomiast niewidoczne są mięśnie, ścięgna ani kości;
• stopień IV – ubytek obejmuje pełną grubość skóry i tkanek głębszych, z odsłonięciem lub możliwością wyczucia mięśni, ścięgien, chrząstki lub kości;
• odleżyna nieklasyfikowalna – dno rany pokryte jest tkanką martwiczą, co utrudnia lub uniemożliwia określenie rzeczywistej głębokości uszkodzenia;
• głębokie uszkodzenie tkanek – skóra może pozostawać nieuszkodzona lub uszkodzona, a zmieniony obszar przybiera ciemnoczerwone, bordowe lub fioletowe zabarwienie, ewentualnie przyjmuje postać pęcherza wypełnionego krwią.

Stopnia zaawansowania odleżyny nie należy oceniać wyłącznie na podstawie rozmiaru rany. Niewielka zmiana zlokalizowana w okolicy kostki może sięgać głęboko z uwagi na ograniczoną ilość tkanki podskórnej w tej okolicy. Klasyfikację powinien przeprowadzać wykwalifikowany personel medyczny.